Tanaś Zygmunt Andrzej, pseud. Przebiegły Ryś (1927−1995), lekarz, podharcmistrz.
Ur. 2 V w Gdyni, był synem Franciszka (1897−1961), powstańca wielkopolskiego, od r. 1921 właściciela Drogerii Morskiej w Gdyni, w kampanii wrześniowej 1939 r. uczestnika obrony Wybrzeża, a w okresie okupacji niemieckiej członka organizacji konspiracyjnej Zrzeszenie Polaków – Polska Żyje, oraz Zofii z domu Deutsch (1899−1976), fotografa. Miał siostry Halinę (zm. w niemowlęctwie w r. 1924) i Marię (ur. 1939), nauczycielkę matematyki w Gdyni, harcerkę, oraz brata Jerzego (1929−1999), prawnika, harcerza Tajnego Hufca Harcerzy w Gdyni (pseud. Ryczący Bawół), żołnierza oddz. dywersyjno-wywiadowczego AK, od r. 1971 urzędnika w Biurze Prawnym Urzędu Rady Ministrów.
W l. 1936–9 uczęszczał T. do Gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej w Gdańsku; wstąpił tam do drużyny zuchowej, a potem należał kolejno do 13. Drużyny Harcerzy im. Zawiszy Czarnego i 2. Drużyny Harcerzy im. Stefana Batorego. W okresie okupacji niemieckiej od r. 1940 pracował przymusowo w firmach niemieckich w Gdyni. Pod pseud. Przebiegły Ryś należał od stycznia 1943 do 1. drużyny Tajnego Hufca Harcerzy Edmunda Śmierzchalskiego, w której niebawem został zastępowym; w 2. poł. t.r. utworzył 3. Drużynę im. gen. Władysława Sikorskiego. Wysłany został z Janem G. Walkuszem do Bydgoszczy w celu nawiązania kontaktu z tamtejszą Komendą Okręgu AK; we wrześniu Tajny Hufiec Harcerzy włączono (jako oddziały dywersyjno-wywiadowcze) do AK. T. dostarczał Janowi Belauowi, dowódcy samodzielnej grupy wywiadu AK na rejon Gdyni, Gdańska i Tczewa, informacje wywiadowcze, m.in. z precyzyjnych map Kriegsmarine portu wojennego w Gdyni. Od Piero Gigante, dowódcy kompanii włoskiego Nebbiogeno Battaglione stacjonującego w Gdyni, pozyskiwał broń i amunicję. W swoim mieszkaniu przy ul. Pomorskiej zorganizował podręczny magazyn broni, a na przełomie l. 1944 i 1945 ukrywał zbiegłego więźnia obozu koncentracyjnego Stutthof Stanisława Kałużyńskiego oraz chorego na dur plamisty członka swej drużyny, Edmunda Idczaka. Od jesieni 1944 uczestniczył w przekazywaniu lotnictwom brytyjskiemu (akcja «B1») i Armii Czerwonej (akcja «B2») niemieckich planów umocnionego rejonu Gdyni.
Po wyzwoleniu kontynuując działalność niepodległościową jako członek Zrzeszenia WiN służył T. (1 IV – 15 VII 1945) w Milicji Obywatelskiej w Gdyni na posterunku przy Zarządzie Miejskim. Równocześnie prowadził harcerską drużynę żeglarską; t.r. był uczestnikiem I Zlotu Gdańsko-Morskiej Chorągwi Harcerzy w Gdańsku-Brzeźnie (czerwiec) i I Kursu Żeglarstwa Morskiego w Postominie (lipiec). Od września kontynuował naukę w Gimnazjum i Liceum przy ul. Morskiej 7 w Gdyni. Dn. 28 XI został aresztowany przez Pow. Urząd Bezpieczeństwa Publicznego i był więziony w Gdyni, a od 20 IV 1946 w Gdańsku (nie przyznał się do działalności w WiN); zwolniono go 15 VI t.r. Od listopada do końca r. 1947 prowadził referat historyczno-kronikalny w Komendzie Morskiego Rejonu Harcerzy i w tym czasie (kwiecień – 11 XI 1947) przeprowadził weryfikację Tajnego Hufca Harcerzy. W r. 1949 zdał maturę i ukończył studium wstępne Akad. Lek. (od r. 1950 Akad. Med.) w Gdańsku. Po podjęciu studiów został jednak skreślony z listy studentów i wyjechał w r. 1951 do Warszawy, gdzie studiował na AWF, a od r. 1952 na Wydz. Lekarskim Akad. Med. Po przełomie politycznym 1956 r. kontynuował naukę w Akad. Med. w Gdańsku i wznowił działalność w odradzającym się harcerstwie. Był delegatem na Krajowy Zjazd Działaczy Harcerskich w Łodzi (8–10 XII 1956). T.r. został harcerzem Rzpltej. Opublikował artykuły wspomnieniowe popularyzujące okupacyjną działalność harcerską: Tajny Hufiec Harcerzy („Za Wolność i Lud” 1958 nr 10), Bałtyckie Orlęta. Z działalności Tajnego Hufca Harcerzy „Gdynia” („WTK. Tyg. Katolików” 1961 nr 27), Akcja „B-2”. Wkład Tajnego Hufca Harcerzy w wyzwolenie Gdyni (tamże 1965 nr 13) oraz z Leonem Lubeckim Tajny Hufiec Harcerzy i Akcja „B 2” („Szare Szeregi. Harcerze 1939–1945”, W. 1988 II). W r. 1958 ukończył studia i po uzyskaniu absolutorium (dyplom lekarza otrzymał w r. 1965) pracował od 15 II 1959 jako lekarz na Kaszubach (Szemuda, Linia, Góra Pomorska, Żabno i Luzino), następnie w przychodni (od 1 I 1964) i szpitalu (od 17 I 1966) przy Stoczni Gdańskiej i Stoczni Remontowej w Gdańsku oraz jako lekarz przemysłowy w Zarządzie Portu w Gdyni. Od 1 V 1967 był lekarzem okrętowym o specjalizacji medycyny morskiej i tropikalnej w Polskich Liniach Oceanicznych, m.in. na m/s «Batory» (do r. 1969), a w r. 1971 na m/s «Djakarta» i m/s «Bolesław Bierut», statkach uwięzionych na Wielkim Jeziorze Gorzkim po zamknięciu w l. 1967–75 Kanału Sueskiego; niósł wtedy pomoc także marynarzom innych bander z tzw. Żółtej Floty.
W r. 1988 został T. podharcmistrzem. Wygłaszał odczyty dla uczniów szkół Gdańska i Gdyni oraz dla marynarzy. Dn. 31 VI 1990 przeszedł na emeryturę. Był członkiem ZBoWiD, Tow. Rozwoju Ziem Zachodnich, Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, NSZZ „Solidarność”, PTTK, Tow. Miłośników Gdyni i Światowego Związku Żołnierzy AK oraz przewodniczącym Kręgu Tajnego Hufca Harcerzy Stow. Szarych Szeregów w Gdyni. Zmarł 12 III 1995 w Gdyni, został pochowany na cmentarzu Witomińskim. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1983), dwukrotnie Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami (Londyn 1949, 1991), Krzyżem Partyzanckim (1959), Krzyżem AK (Londyn 1975), Krzyżem Zrzeszenia WiN (1993), Medalem Zwycięstwa i Wolności 1945 r., Medalem Wojska (dwukrotnie, Londyn 1948), Medalem Rodła (1987), Odznaką Pamiątkową Okręgu Pomorskiego AK (1986) i Odznaką Pamiątkową «Akcji Burza».
W zawartym w lipcu 1950 małżeństwie z Hanną Marią z Momocińskich (ur. 1926), harcerką Szarych Szeregów, łączniczką, żołnierzem wywiadu AK Okręgu Radomsko-Kieleckiego (pseud. Hanka), miał T. synów: Macieja Radosława (ur. 1950), profesora pedagogiki Uniw. Warsz. i Akad. Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, Leszka Wojciecha (ur. 1952), pułkownika WP, uczestnika misji pokojowych ONZ, od r. 1994 w Państw. Straży Pożarnej, od r. 2011 w Polskich Siłach Zadaniowych w Afganistanie, oraz Janusza (ur. 1958), profesora Swinburne University of Technology (Australia), od r. 2015 International Business School Suzhou at Xi’an Jiaotong-Liverpool University (Chiny), a od r. 2017 Australian Catholic University.
Encyklopedia Gdyni, Gdynia 2006 I (fot.); Harcerski słownik biograficzny, W. 2016 IV; Harcerskie historie, Jastrzębie Zdrój–Sopot 2010; Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej 1939–1945, Tor. 2004 VI (fot.); – Jankowski J., Harcerstwo Pomorza Gdańskiego i Kujaw 1911–1945, W.–Tor. 1987/8; Libich B., Niezwykłe losy gdynianina Zygmunta Tanasia, w: Druga Rzeczpospolita z morzem w tle, Gd.–Gdynia 2010 s. 262–6; Molendowski L., Dzieje ojców jezuitów i szkolnictwa jezuickiego w Gdyni, Kr. 2009 s. 151–3; Ok ę cki S., Włosi w polskim ruchu oporu, „Wojsk. Przegl. Hist.” 1969 nr 1 s. 184; Sikora F., Kalendarium kaszubsko-pomorskie, Gd. 2005; Szare Szeregi. Harcerze 1939−1945, W. 1988 I–II; Tanaś M., Zarys biografii Zygmunta Tanasia (mszp. z r. 1992 w zbiorach rodzinnych w W.); tenże, Zygmunt Tanaś – Harcerz Rzeczypospolitej ps. „Przebiegły Ryś” w THH–AK (rkp. z r. 1995 tamże); – Bolduan R., Podgóreczny M., Bez mundurów, Gdynia 1966 s. 87–94, 120, 168, 172–4 (fot.); Sadowski J., Mówi nr 31806. Wspomnienia więźnia obozu koncentracyjnego w Mauthausen i kaźni komunistycznych w PRL, W. 1999; – „Dzien. Pomor.” 1995 nr 3 (fot.); – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1995: „Mater. Hist. Stow. Szarych Szeregów” nr 30, „Życie Warszawy” nr 74; – Arch. Gdań. Uniw. Med. w Gd.: Akta studenckie I–a, sygn. 29/17 (kwerenda Grzegorza Grondy); Arch. IPN w Gd.: sygn. IPN Gd 79/18–19, 250/2066, 645/214610, 645/433157 (akta paszportowe, fot.), sygn. 719/2615 (akta książeczki żeglarskiej, fot.), sygn. 0046/769 t. 1; – Informacje Bogdana Radysa z Gd.
Janusz Wojtycza i Maciej Tanaś